Kategorie substancji na liście WADA
Lista substancji i metod zakazanych Światowej Agencji Antydopingowej (WADA) to dokument, który wyznacza granice dozwolonego wspomagania w sporcie. Jest aktualizowana co roku i obowiązuje również w Polsce. Redakcja wyjaśnia, jak jest zbudowana, co oznaczają poszczególne kategorie i dlaczego jej znajomość jest ważna nie tylko dla zawodowców.
Czym jest lista WADA i kto jej podlega
Lista zakazana (Prohibited List) jest jednym z międzynarodowych standardów towarzyszących Światowemu Kodeksowi Antydopingowemu. WADA publikuje ją co roku, zazwyczaj jesienią, a nowa wersja wchodzi w życie 1 stycznia kolejnego roku.
W Polsce za realizację przepisów antydopingowych odpowiada Polska Agencja Antydopingowa (POLADA), działająca na podstawie ustawy z 2017 roku o zwalczaniu dopingu w sporcie. Agencja prowadzi kontrole, edukację i postępowania dyscyplinarne.
Lista obowiązuje zawodników zrzeszonych w związkach sportowych uznających Kodeks – od kadry narodowej po juniorów i amatorów startujących w zawodach objętych kontrolą. Osoby trenujące rekreacyjnie formalnie jej nie podlegają, ale lista jest dobrym punktem odniesienia przy ocenie ryzyka zdrowotnego substancji.
Substancja lub metoda może trafić na listę, jeśli spełnia co najmniej dwa z trzech kryteriów: potencjalnie poprawia wynik sportowy, stanowi rzeczywiste lub potencjalne zagrożenie dla zdrowia albo narusza ducha sportu. Wpisanie może nastąpić także wtedy, gdy substancja maskuje stosowanie innych środków zakazanych.
Substancje zakazane zawsze
Pierwsza część listy obejmuje substancje zakazane przez cały czas – zarówno w trakcie zawodów, jak i poza nimi. Należą do nich grupy oznaczone symbolami od S0 do S5.
| Kategoria | Nazwa | Przykłady |
|---|---|---|
| S0 | Substancje niezatwierdzone | Związki bez dopuszczenia do stosowania u ludzi, np. leki w fazie badań |
| S1 | Środki anaboliczne | Sterydy anaboliczno-androgenne, SARM-y |
| S2 | Hormony peptydowe, czynniki wzrostu i substancje pokrewne | Erytropoetyna, hormon wzrostu, IGF-1 |
| S3 | Beta-2 agoniści | Z wyjątkami dla wybranych leków wziewnych w określonych dawkach |
| S4 | Modulatory hormonalne i metaboliczne | Inhibitory aromatazy, modulatory receptorów estrogenowych, insulina, meldonium |
| S5 | Diuretyki i środki maskujące | Furosemid, hydrochlorotiazyd |
Kategoria S0 jest szczególna – ma charakter „parasola” obejmującego substancje, których nie wymieniono z nazwy w innych grupach i które nie mają aktualnego dopuszczenia do stosowania terapeutycznego u ludzi. Dzięki niej zakazane są również nowe, eksperymentalne związki.
W grupie S1 znajdują się nie tylko klasyczne sterydy, ale także inne środki anaboliczne, w tym selektywne modulatory receptora androgenowego. Wiele z nich jest sprzedawanych w internecie jako „produkty do badań”, co nie zmienia ich statusu w sporcie.
Grupy S2 i S4 obejmują substancje wpływające na układ hormonalny i metabolizm. Ich stosowanie poza wskazaniami medycznymi niesie poważne ryzyko dla zdrowia, w tym zaburzenia hormonalne i sercowo-naczyniowe.
Metody zakazane
Lista obejmuje nie tylko substancje, ale również metody. Dzielą się one na trzy grupy, zakazane zarówno w trakcie zawodów, jak i poza nimi.
- M1 – manipulowanie krwią i jej składnikami: m.in. podawanie krwi lub krwinek czerwonych oraz sztuczne zwiększanie transportu tlenu.
- M2 – manipulacje chemiczne i fizyczne: m.in. ingerowanie w próbki pobrane podczas kontroli oraz wlewy dożylne przekraczające określone limity, z wyjątkiem uzasadnionych sytuacji medycznych.
- M3 – doping genetyczny i komórkowy: stosowanie kwasów nukleinowych, metod edycji genów i komórek w celu poprawy wydolności.
Zakaz wlewów dożylnych często zaskakuje sportowców. Nawet podanie soli fizjologicznej w objętości przekraczającej limit może stanowić naruszenie, jeśli nie odbyło się w ramach hospitalizacji, zabiegu chirurgicznego lub badań diagnostycznych.
Kategoria M3 odzwierciedla postęp biotechnologii. WADA umieściła ją na liście z wyprzedzeniem, aby objąć zakazem metody, które dopiero mogą stać się dostępne.
Odrębnym naruszeniem przepisów jest odmowa poddania się kontroli lub uniemożliwienie jej przeprowadzenia. Konsekwencje są w takich przypadkach równie poważne jak przy wykryciu substancji.
Substancje zakazane w trakcie zawodów
Druga część listy dotyczy substancji zakazanych wyłącznie w okresie zawodów. Według Kodeksu okres ten rozpoczyna się zwykle o północy (23:59) dnia poprzedzającego start i trwa do zakończenia zawodów oraz procedur kontroli.
Do tej grupy należą: S6 – stymulanty (np. amfetamina, efedryna powyżej progu, metyloheksanamina), S7 – narkotyki (np. morfina, fentanyl), S8 – kanabinoidy (z wyjątkiem kannabidiolu) oraz S9 – glikokortykosteroidy podawane określonymi drogami.
Ostatnia grupa, P1, to beta-blokery zakazane w wybranych dyscyplinach, w których kluczowa jest precyzja i spokój, np. w łucznictwie czy strzelectwie. W części z nich zakaz obowiązuje także poza zawodami.
Na marginesie listy WADA prowadzi program monitorowania. Obejmuje on substancje niezakazane, których stosowanie w sporcie jest obserwowane – w ostatnich latach znalazły się w nim m.in. kofeina i niektóre leki przeciwbólowe.
Wyłączenia terapeutyczne i odpowiedzialność zawodnika
Sportowiec, który z powodów zdrowotnych musi przyjmować lek z listy, może ubiegać się o wyłączenie dla celów terapeutycznych (TUE). W Polsce wnioski rozpatruje POLADA, a w przypadku zawodników międzynarodowych – właściwa federacja.
Wyłączenie przyznaje się, gdy lek jest niezbędny do leczenia udokumentowanej choroby, nie daje przewagi wykraczającej poza powrót do normalnego stanu zdrowia i nie istnieje rozsądna dozwolona alternatywa.
Kluczową zasadą Kodeksu jest odpowiedzialność obiektywna (strict liability). Zawodnik odpowiada za każdą substancję wykrytą w jego organizmie, niezależnie od tego, czy przyjął ją świadomie.
Szczególne ryzyko stanowią suplementy diety. Badania, m.in. międzynarodowe badanie Geyera i współpracowników, wykazały, że część produktów zawiera niezadeklarowane sterydy lub stymulanty. Stanowisko MKOl z 2018 roku zaleca wybieranie produktów z certyfikatami potwierdzającymi testowanie na obecność substancji zakazanych.
Aktualną listę i wyszukiwarkę leków warto sprawdzać na stronach WADA i POLADA przed każdym nowym leczeniem lub suplementem.
Wnioski redakcji
Lista WADA dzieli się na substancje i metody zakazane zawsze (S0–S5, M1–M3), substancje zakazane w zawodach (S6–S9) oraz beta-blokery zakazane w wybranych sportach (P1).
Wpis wymaga spełnienia dwóch z trzech kryteriów: poprawy wyniku, zagrożenia dla zdrowia lub naruszenia ducha sportu. Lista jest aktualizowana co roku.
Zawodnik odpowiada za wszystko, co znajdzie się w jego organizmie, dlatego ostrożność w doborze leków i suplementów jest niezbędna.
Polecamy również nasze artykuły o procedurze kontroli antydopingowej, o wyłączeniach terapeutycznych oraz o zanieczyszczeniach suplementów diety.
Bibliografia
- World Anti-Doping Agency. World Anti-Doping Code 2021. Montreal: WADA; 2021.
- World Anti-Doping Agency. International Standard: Prohibited List. Montreal: WADA; aktualizacja roczna.
- World Anti-Doping Agency. International Standard for Therapeutic Use Exemptions. Montreal: WADA; 2021.
- Ustawa z dnia 21 kwietnia 2017 r. o zwalczaniu dopingu w sporcie. Dz.U. 2017 poz. 1051.
- Geyer H, Parr MK, Mareck U, et al. Analysis of non-hormonal nutritional supplements for anabolic-androgenic steroids – results of an international study. Int J Sports Med. 2004;25(2):124–129.
- Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, et al. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 2018;52(7):439–455.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
- https://anabolico-enlinea.com/product-category/esteroides-inyectables/
