Terapia testosteronem u mężczyzn po 40. roku życia

Po czterdziestce stężenie testosteronu u mężczyzn stopniowo spada, a część z nich zaczyna odczuwać zmęczenie, spadek libido czy utratę siły. Czy to powód do terapii hormonalnej? Redakcja wyjaśnia, kiedy leczenie testosteronem ma uzasadnienie medyczne, jak wygląda diagnostyka i jakie ryzyko trzeba brać pod uwagę.

Testosteron a wiek – co jest normą

Stężenie testosteronu całkowitego u mężczyzn osiąga szczyt we wczesnej dorosłości, a następnie powoli maleje – według badań populacyjnych średnio o około 1% rocznie po 30.–40. roku życia. Jednocześnie wzrasta stężenie białka SHBG, które wiąże hormon, przez co spadek frakcji wolnej bywa wyraźniejszy.

U wielu mężczyzn ten proces nie powoduje żadnych objawów i nie wymaga leczenia. Problem pojawia się wtedy, gdy niskie stężenie testosteronu łączy się z wyraźnymi dolegliwościami. Mówimy wówczas o hipogonadyzmie o późnym początku.

Europejskie badanie EMAS, obejmujące ponad 3 tysiące mężczyzn w wieku 40–79 lat, wykazało, że najbardziej swoiste dla niedoboru testosteronu są objawy seksualne: osłabienie porannych erekcji, obniżenie libido i zaburzenia erekcji, występujące jednocześnie z niskim stężeniem hormonu.

Na poziom testosteronu duży wpływ mają czynniki styl życia: otyłość brzuszna, cukrzyca typu 2, brak snu, przewlekły stres, nadużywanie alkoholu i niektóre leki, np. opioidy. Ich korekta bywa pierwszym krokiem leczenia.

Objawy i diagnostyka

Rozpoznanie hipogonadyzmu wymaga jednoczesnego spełnienia dwóch warunków: obecności objawów oraz potwierdzonego, niskiego stężenia testosteronu. Wytyczne Endocrine Society z 2018 roku oraz European Association of Urology zalecają, by badanie wykonać rano, na czczo, co najmniej dwukrotnie.

• Objawy seksualne: obniżone libido, osłabienie porannych erekcji, zaburzenia erekcji.
• Objawy fizyczne: zmęczenie, spadek masy i siły mięśni, przyrost tkanki tłuszczowej, zmniejszenie gęstości kości.
• Objawy psychiczne: obniżony nastrój, drażliwość, trudności z koncentracją.

Oprócz testosteronu całkowitego lekarz zleca zwykle oznaczenie LH i FSH, które pozwalają odróżnić hipogonadyzm pierwotny (uszkodzenie jąder) od wtórnego (zaburzenia przysadki lub podwzgórza). Często bada się także SHBG, prolaktynę, morfologię, PSA, lipidogram i glukozę.

Ważne jest wykluczenie przyczyn odwracalnych. U mężczyzn z otyłością redukcja masy ciała potrafi znacząco podnieść stężenie testosteronu bez leczenia hormonalnego.

W Polsce diagnostyką i leczeniem zajmują się endokrynolodzy, androlodzy i urolodzy. Preparaty testosteronu są lekami na receptę, a ich stosowanie bez wskazań medycznych jest niezgodne z zasadami bezpieczeństwa.

Kiedy terapia ma sens

Terapia testosteronem jest wskazana u mężczyzn z potwierdzonym hipogonadyzmem i objawami jego niedoboru. Wytyczne nie zalecają jej rutynowo u starszych mężczyzn tylko z powodu wieku ani u osób z prawidłowym poziomem hormonu.

Seria badań Testosterone Trials (T-Trials), przeprowadzona u mężczyzn w wieku 65 lat i starszych z niskim testosteronem, wykazała umiarkowaną poprawę funkcji seksualnych, nastroju i gęstości kości. Nie stwierdzono natomiast istotnej poprawy witalności ani funkcji poznawczych.

W praktyce lekarz wybiera formę leku: żele przezskórne, iniekcje domięśniowe o różnym czasie działania czy inne postacie. Wybór zależy od preferencji pacjenta, stanu zdrowia i dostępności. Celem jest przywrócenie stężenia hormonu do środka zakresu fizjologicznego, a nie jego przekroczenie.

Mężczyźni planujący ojcostwo powinni o tym poinformować lekarza. Egzogenny testosteron hamuje produkcję plemników, dlatego w takiej sytuacji rozważa się inne metody leczenia.

Ryzyko i przeciwwskazania

Jednym z najczęstszych działań niepożądanych jest erytrocytoza, czyli wzrost hematokrytu. Zwiększa lepkość krwi i może podnosić ryzyko zakrzepicy, dlatego wymaga regularnej kontroli.

Duże randomizowane badanie TRAVERSE z 2023 roku, obejmujące ponad 5 tysięcy mężczyzn z hipogonadyzmem i podwyższonym ryzykiem sercowo-naczyniowym, nie wykazało wzrostu częstości poważnych zdarzeń sercowych. W grupie leczonej częściej obserwowano jednak migotanie przedsionków, ostre uszkodzenie nerek i zatorowość płucną.

Przeciwwskazania obejmują raka prostaty i raka piersi, niekontrolowaną niewydolność serca, wysoki hematokryt, ciężki nieleczony bezdech senny oraz planowanie ojcostwa w najbliższym czasie.

Terapia hamuje własną produkcję testosteronu i spermatogenezę. Po jej zakończeniu powrót do stanu wyjściowego może trwać długo, a u części mężczyzn bywa niepełny.

Inne możliwe skutki to trądzik, przetłuszczanie skóry, powiększenie piersi, zatrzymanie wody i nasilenie objawów bezdechu sennego.

Monitorowanie terapii

Bezpieczna terapia testosteronem wymaga systematycznej kontroli. Wytyczne zalecają ocenę po 3–6 miesiącach od rozpoczęcia leczenia, a następnie co rok, jeśli przebieg jest stabilny.

Podczas wizyt kontrolnych lekarz ocenia objawy, mierzy stężenie testosteronu, hematokryt, a u mężczyzn w odpowiednim wieku – PSA i stan prostaty. W razie potrzeby kontroluje także lipidogram, ciśnienie tętnicze i gęstość kości.

Jeżeli po kilku miesiącach leczenia objawy nie ustępują mimo prawidłowego stężenia hormonu, warto rozważyć zakończenie terapii i poszukać innych przyczyn dolegliwości.

Terapia hormonalna nie zastępuje zdrowego stylu życia. Aktywność fizyczna, zwłaszcza trening siłowy, redukcja masy ciała, sen i ograniczenie alkoholu to elementy, które wspierają efekty leczenia i ogólne zdrowie.

Wnioski redakcji

Spadek testosteronu z wiekiem jest naturalny i nie zawsze wymaga leczenia. Terapia ma sens u mężczyzn z objawami i potwierdzonym w badaniach niedoborem.

Korzyści dotyczą głównie funkcji seksualnych, nastroju i kości, ale leczenie wiąże się z ryzykiem, w tym erytrocytozą i wpływem na płodność.

Leczenie powinno odbywać się wyłącznie pod nadzorem lekarza, z regularnymi badaniami kontrolnymi.

Polecamy także nasze materiały o badaniach hormonalnych dla mężczyzn, o wpływie snu na testosteron oraz o hematokrycie i jego znaczeniu dla zdrowia.

Bibliografia

1. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
2. Wu FC, Tajar A, Beynon JM, et al. Identification of late-onset hypogonadism in middle-aged and elderly men. N Engl J Med. 2010;363(2):123–135.
3. Snyder PJ, Bhasin S, Cunningham GR, et al. Effects of testosterone treatment in older men. N Engl J Med. 2016;374(7):611–624.
4. Lincoff AM, Bhasin S, Flevaris P, et al. Cardiovascular safety of testosterone-replacement therapy. N Engl J Med. 2023;389(2):107–117.
5. Feldman HA, Longcope C, Derby CA, et al. Age trends in the level of serum testosterone and other hormones in middle-aged men: longitudinal results from the Massachusetts Male Aging Study. J Clin Endocrinol Metab. 2002;87(2):589–598.
6. Nieschlag E, Behre HM, Nieschlag S (eds). Testosterone: Action, Deficiency, Substitution. 4th ed. Cambridge University Press; 2012.